• +998 (91) 435-72-09
  • inja_sanat@mail.ru
  • Furqat st. Tashkent, Uzbekistan.
Maqola
«Қишки Олимпия ўйинлари уйғур геноциди соясида ўтди»

«Қишки Олимпия ўйинлари уйғур геноциди соясида ўтди»

Хабарингиз бор, Хитой 2022 йилги қишки Олимпия ўйинларига мезбонлик қилмоқда. Олимпиада спорт тинчлиги ва тотувлиги рамзидир. Аммо Хитой бу ўйинларни ўтказишга ва дунёга тинчлик ва осойишталик хабарини юборишга лойиқми? 1945-йилда Хитой фуқаролар урушида ғалаба қозонган Коммунистик партия 1949-йилда Шарқий Туркистонга, Шарқий Туркистонга бостириб кирди.

Босқиндан сўнг дарҳол уйғур турк зиёлиларига қарши репрессиялар бошланди, кўплаб зиёлилар отиб ташланди ёки сургунга жўнатилди. 73 йилдан бери уйғур туркларини қатағон қилиб келаётган Хитой коммунистик партияси уйғурларни ассимиляция қилишга уриниб кўрди, лекин ҳали бунга эриша олмади. Урумчи, Баласагун, Қашқар ва бошқа йирик ва қадимий туркий шаҳарлардаги туркий маданият ёдгорликларини вайрон қилади, масжидларни ёпади.

Хитой уйғур мусиқасига ва тилнинг грамматик тузилишига ҳам аралашди. Уйғурларнинг деярли барча ҳуқуқлари улардан тортиб олиниб, бутун дунёдан ажратилган. Хитойга қарши энг кичик норозилик ҳам армия ва полициянинг халққа қуролли аралашувига олиб келади. 2009-йил 5-июлда Урумчида уйғур турклари томонидан бошланган тинч намойиш Хитой полицияси ва армиясининг даҳшатли аралашуви билан якунланиб, 197 уйғур ҳалок бўлди.

Хитой уйғур туркларида энг даҳшатли технологик янгиликларни синаб кўрмоқда. Хитойнинг Ҳуаwеи компанияси яқинда сунъий сенсорли камералар ишлаб чиқаришни бошлади, улар дастлаб уйғур шаҳарларида синовдан ўтказилди. ББC билан суҳбатда компания муҳандиси ушбу технологик янгилик одамларга ўз ҳис-туйғуларини ўқиш ва дарҳол аралашиш имкониятини берганини айтди. Шубҳасиз, бу янгилик Хитой Коммунистик партияси учун бебаҳо қуролга айланади. Уйғур турклари учун тузилган лагерларда болалар ва ёшларнинг миялари ювилгани ва улар устида муайян тажрибалар ўтказилгани аллақачон исботланган. Хитой бу фактларни қабул қилмаса-да, дунёнинг кўплаб давлатлари аллақачон уйғурларга қарши геноцидни тан олган.

Ғарбий уйғур турклари каби давлатларни ҳам дунё севадими? Бу инсон ҳуқуқлари учун курашми ёки уйғур туркларини Хитойга қарши қурол сифатида ишлатишми?

АҚШнинг собиқ президенти Доналд Трамп Хитой Коммунистик партиясининг уйғур туркларига қарши ассимиляция қилиш сиёсатини танқид қилиб, Хитойнинг қатор компаниялари, жумладан Ҳуаwеи, шунингдек, Хитой сиёсатчиларига қарши санкциялар жорий этишни буюрди. Уйғур туркларининг завод ва фабрикаларда қул сифатида фойдаланиши аниқлангач, инглизлар Хитойнинг марказий қисмидаги инглиз ширкатларига қарши қаттиқ санкциялар дастурини тайёрладилар. Шу билан бирга, Япония, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Австралия ва бошқалар. давлатлар санкция дастурига қўшилишга қарор қилди. Лондонда ҳам уйғур трибунали ташкил этилган. Хитойдаги конслагерлардан қочишга муваффақ бўлган ватандошларимиз бу ерда кўрган қийноқлари ҳақида гапириб, халқаро адолатни тиклашни талаб қилишди.

Лекин нега Хитойга қарши санкциялар жорий этилмаяпти? Доналд Трамп Хитой компанияларига қарши санкция дастурларини ишлаб чиққан бўлса-да, 2018-йилда Ню-Ёрк Таймс Трамп АҚШ президенти сифатидаги тўрт йиллик фаолияти давомида Хитойга 100 миллион доллар солиқ тўлаганини фактлар билан исботлади. Буни Хитойнинг паст солиқ ставкалари ва арзон ишчи кучининг юқори даражаси билан изоҳлашса-да, Трампнинг ўзи биринчи навбатда санкцияларнинг фаол иштирокчиси бўлиши мумкин эди.

Британия фақат уйғур туркларини таҳдид сифатида ушлаб туради. Хитой билан муносабатлар яхши кетмаса, уйғур туркларига қарши геноцид ҳаракатлари кўтарилиб, муносабатлар тиклангач, улар кун тартибидан сирли равишда олиб ташланади.

Ғарбнинг икки томонлама стандартлари 100 йил давомида ўзгармаган. Ғарбнинг иккиюзламачилигини ҳар сафар “арман геноциди” деб аталган воқеа арафасида яққолроқ кўришимиз мумкин. Негадир “геноцид” деб аталмиш ёдгорликларни ўрнатган Европа 3 миллиондан ортиқ уйғурнинг конслагерларда қийноқларга учраганини тилга ҳам олмайди.

Ниҳоят, таъкидлаш жоизки, мустақил туркий давлатларнинг Хитой билан алоқалари, қишки Олимпия ўйинларидаги катта иштироки кўнгилни қувонтирмайди. Аммо шуни таъкидлаш керакки, ишлаб чиқариш қуввати заиф бўлган ва Хитой учун бозорга айланган мустақил турк давлатлари Хитой томонидан иқтисодий ишғол қилиш хавфи билан юзма-юз келмоқда. Уйғур туркларининг генетикасини ўрганувчи Хитой, уйғурларга генетик жиҳатдан яқин бўлган бошқа туркий халқларнинг психологиясини ўрганганлигини ва шунга мувофиқ ҳаракат қилаётганини ишонч билан айтиш мумкин.

 

Нағи НАҒИЎҒЛИ,

мустақил тадқиқотчи.

Таржимон: Мушфиқа Гулиева

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi.