• +998 (91) 435-72-09
  • inja_sanat@mail.ru
  • Furqat st. Tashkent, Uzbekistan.
Adabiy hamkorlik
Озарбойжон зиёлилари

Озарбойжон зиёлилари

Зиёлилар — бу ақлий меҳнат билан шуғулланадиган жамиятнинг ижтимоий қатламлари. Жамият тараққиётида, муаммоларни тушунишда ва ҳал этишда зиёлиларнинг рольи катта. Ушбу муаммоларни ҳал қилишда Озарбойжон зиёлилари ҳам муҳим рол ўйнадилар. Келинг, улар ҳақида суҳбат қурсак. Миллий матбуотимиз асосчиси буюк интеллектуал ва интеллектуал Ҳасан Бей Зердабийнинг дунёқарашининг шаклланиши унинг Москва давлат университетида ўқиган йилларида тезлашди. Дарвинизм Зердабийга факултетидаги ўқитувчилари орқали таъсир қилган (у дарвинизм тарафдори бўладими-йўқми, ҳали ҳам номаълум). Ҳасан Зердабий 1869 йилда Бокудаги мактабга фан ўқитувчиси этиб тайинланди. Шундай қилиб, унинг ҳаётида янги давр — маърифат босқичи, одамларнинг саводхонлиги, она тилида таълим олиш учун кураш бошланади. Ҳасан Бей озарбайжон болаларини мактабга жалб қилиш учун оммавий тарғибот қилишни мақсад қилган. Ҳасан Зардабий 1872 йилда мусулмонлар орасида Бокуда “Хайрия жамияти”ни ташкил этган биринчи мусулмон бўлган. Камбағал ва етим болаларни ўқитиш ва тайёрлаш учун озарбайжонлик ўқитувчи аёл ўқитувчилар кераклиги сабабли, Ҳасан бей Зардабий мактабни битирган қизларни рағбатлантиради. “Муслим Нино” ўқитувчилик фаолиятини давом эттириш учун аёллар мактаби. У қўнғироқ қилди. Шу нуқтаи назардан, у 1875 йил 22 июлда кўп меҳнат қилганидан сўнг Бокуда “Экинчи” газетасини нашр этишда муваффақият қозонди. Экинчи Озарбайжонда ва бутун Россияда нашр этилган биринчи турк газетаси. Озарбайжон ёзувчиси Молла Насреддин адабий мактабининг асосчиси ва президенти Cелил Маммедгулузода Озарбайжон ва Шарқда феминизм ва гендер тенглиги мафкурасининг асосларини яратган биринчи жамоат арбоби ҳисобланади. Aёллар қуллигига қарши курашиш мавзуси C.Меммедгулузоданинг асарларида муҳим ўрин тутади. Муаллиф ҳар доим аёлларнинг қул бўлишига қарши гапирган ва “Молла Насреддин” журнали саҳифаларида бўлгани каби уларнинг озодлиги учун курашган. «Ва бошқалар ҳикоялар ёзган. Ханнинг тасбеҳи ва консулнинг рафиқаси аёлларнинг шахсий мулкига оид яна бир жиҳатни акс эттирган.

1927 йилда ёзилган икки эрнинг ҳикояси “Туғишган аёл” журналининг 10-11 нашридир. Рақамларда нашр этилган. Меммедгулузаданинг диний қарашлари одатда зиддиятли. У баъзи манбаларга кўра атеист бўлган ва баъзи манбаларга кўра фақат мусулмон демократиясининг тарафдори бўлган, у ўз асарларида ўз даврининг экстремистик ғояларини, жоҳиллигини, жоҳиллигини ва диний хурофотларини қаттиқ танқид қилган. Озарбайжон адабиёти тарихининг асосчиси, методист ва маърифатпарвар Фиридун Бей Кочарли: “Aгар сиз миллатни йўқ қилишни истасангиз, уни, унинг ўқитувчисини жоҳил, табибини жоҳил қилинг. Бири сизнинг Руҳингизни, бошқаси сизнинг қалбингизни йўқ қилсин.”, деганди у. 1885 йилда Закавказия ўқитувчилар малакасини ошириш мактабини тугатгач, у Ереван спорт залига тайинланди. 1885-1890 йилларда Еревандаги фаолияти давомида спорт залида она тили ва хаттотлик фанидан дарс берган ва интернат ўқитувчиси ёрдамчиси бўлиб ишлаган. 1894 йилда у Гори ўқитувчилар мактабининг татарлар бўлимида озарбайжон тили ва шариат ўқитувчиси этиб тайинланди. 1916-1917 йилларда у илоҳиёт мактабини Озарбойжонга кўчириш тўғрисида таклифлар киритди. У сиёсий жараёнларда қатнашди ва “Мусават” партиясининг аъзоси бўлди. Гори ўқитувчилар семинарининг Озарбайжон филиалини ўз маблағлари ҳисобига ўқув қуроллари ва жиҳозлар билан бирга Газахга кўчирди ва шу асосда Озарбойжон ўқитувчилар мактаби ташкил этилди. Озарбайжон драматургияси ва озарбайжон адабиёти адабиётшунослиги асосчиси, материалист файласуф ва жамоат арбоби Мирза Фатали Охундзоданинг энг катта орзуларидан бири араб алифбосини ўзгартириш эди. Ушбу орзусини рўёбга чиқара олмаган ёзувчи шундай ёзган эди: “Aфсуски, на Эронда, на Усмонли империясида исломий халқларнинг раҳбарлари халқ тараққиёти учун ислом алифбосини ўзгартиришга уринишди. Эвропанинг ҳозирги барча илмлари ва бир неча йил ичида ислом халқлари тили ва илмлари тарқалиши билан, Ислом халқлари бахт йўлида бўлсин. Озарбойжон тарихида биринчи марта М.Ф.Aхундов ҳам моддийлик, ҳам диний танқид нуқтаи назаридан сезиларли даражада ривожланиб, ўз фикрлари ва қарашларини ривожлантирган даҳодир. Озарбойжон олими ва Сунъий интеллект институтида умр бўйи профессор этиб сайланган ягона одам Лутфий Задеҳ бугунги кунда олтита муҳим назария билан жаҳон илм-фанига ҳисса қўшди.

Уни дунёга машҳур қилган Кайири-Селис мантиқ назарияси. Бугунги кунда Япониянинг Митсубиши, Тошиба, Сонй, Cанон, Ниссан, Ҳонда ва бошқа компаниялари, ушбу мантиқ назариясига асосланган фото ва видеокамералар автомобиллар, поездлар, саноат жараёнларини бошқаришда кенг қўлланилмоқда. Шунингдек, ушбу назария Aмериканинг Генерал Моторс, Генерал Элеcтриc, Моторола ва бошқалар каби компаниялари томонидан ишлаб чиқаришда кенг қўлланилиши маълум.

Муаллиф: Нармин Ҳусайнова

Таржимон: Мушфиқа Гулиева

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan