• +998 (91) 435-72-09
  • inja_sanat@mail.ru
  • Furqat st. Tashkent, Uzbekistan.
Maqola
Низомий Ганжавий асарларида ахлоқий тарбия масалалари

Низомий Ганжавий асарларида ахлоқий тарбия масалалари

Сизнинг сўзларингиз ўтлоқидан авлодлар ўтади,

Мамлакатлар ва қишлоқлар сиздан ўрганадилар …

      Сиз адабиёт деб атайдиган севимли тилшуносиз,

      Тошлар, гуллар ва қалбларда исм бор.

Самед Вургун

Халқ шоири

 

Орадан 880 йил ўтганига қарамай, жамиятимиз ҳамон Низомий даҳосига ҳамма соҳаларда мурожаат қилиб, ундан сабоқ олади. Низомий ўз асарларида изоҳ бермаган мавзуни топиш қийин. Низомий Ганжавийнинг ҳеч бир асари эмас, балки унинг барча асарлари «Cирлар хазинаси»дир.

Бутун умри давомида инсоннинг ахлоқий поклиги учун курашган Н. Ганжавий барча асарларида даҳо фикр ва ғояларни ифода этган. Деярли ҳамма ўқитувчилар бу ғоялардан баҳраманд бўлиб, уларни янада ривожлантирдилар. Буюк шоиримизнинг ахлоқ ва ахлоқ тарбияси ҳақидаги қимматли фикрлари ва байтлари кўп авлодларнинг маънавий тарбиясида муҳим ўрин тутган ва ҳозир ҳам шундай рол ўйнамоқда. Машҳур немис шоири Гёте шоир ижодини юқори баҳолаб, шундай ёзган эди: «Низомийнинг ахлоқий мавзудаги асарлари … бадиий самимийликка эга».

Низомий Ганжавий ўз ижодида ота-она муносабатларига тўхталиб ўтган ва тарбияда ота-онага катта масъулият юкланганлигини бир неча бор таъкидлаган:

Aнор ўз мевасини сақлайди,

У ҳар қандай ифлосликни тепмайди.

Тут ўз мевасини эрга ташлайди,

Шунинг учун ҳам у тепишдан азият чекади.

Бу мисралар «Хосров ва Ширин» шеъридан. Шоир Бузургумуд образи тили билан табиатдан ўрнак кўрсатди ва анорнинг мевасига бўлган севгиси ва қадрини куйлади.

Низомий Ганжавий ёш авлодга катта муҳаббат ва ҳурмат кўрсатган. Биз буни унинг ўғли Муҳаммад билан бўлган муносабатларида яққол кўрамиз. Низомий учта асарида ўғлининг қўлидан ушлаб, уни илмдан санъатга, санъатдан Худога олиб боради. Низомий ўғлини шундай «тарбиялайди». Ҳар бир ўқувчи, аслида, унинг ўғли – у мурожаат қилган одам. Ҳамма шеърларда биз болаларини ўз жонидан кўра азизроқ қиладиган ёрқин тасвирларни кўрамиз.

Энг таъсирли саҳналардан бири Мажнун отасининг ўғлига мурожаатидир:

Сен менинг жонимсан, жонимдан ҳам азизсан, Уйга кет, сен уйингнинг чироғисан.

Шунингдек, биз Aлександрнинг отаси Фейлагус ўғлига, унинг таълимига ва шахс сифатида шаклланишига қай даражада ғамхўрлик қилганини мисол қилиб кўрсатишимиз мумкин: Дунёда доно ўғилдан бошқа истак борми?

Ёмон бола бўлса, шоир ота -онани жазога шошилмасликка чақиради, чунки ҳаётнинг ўзи бундай болани жазолайди:

Фарзандингиз сизга нима қилса, ишонинг, у буни ўз боласидан кўради.

Ўғлингизнинг яхши ва ёмон иши учун тўхтатинг.

Жазоламанг, у ўғлидан олади.

Ёки «Хосров ва Ширин» да

Бу ўғлингиз хафа бўлса ҳам,

Бу қисм яна ўз ядросидан.

Бола билан душман бўлиш мумкинми?

Юрак боғни тарк этадими?

Низомий Ганжавий меҳрибонлик ва яхшиликни барча шеърларида энг гўзал ахлоқий фазилатлардан бири сифатида мақтаган ва тарғиб қилган. У ҳатто «Етти гўзал» даги Яхшилик образининг умумлаштирилган тасвирини яратди:

Ёмонлик яхшиликни тан олди ва тўсатдан

У ўзини ерга ташлаб: «Менинг қилган ишим ёмонлик. Менинг ёмон ишларимга қараманг.

Бурилишлар бизнинг бошимизни айлантиради, У сенга яхшилик, менга ёмонлик деди.

Мен сенга нима қилган бўлсам ҳам,

Мен қилаётган ҳамма нарса менга мос келади. Қилишингиз мумкин бўлган нарсани ёнимда қўйманг, буни фақат ўзингиз ва исмингиз учун қилинг. » Хўш, у шундай қилганида, нотаниш одам уни тезда ўлимдан озод қилди.

Шундай қилиб, ёвузлик қиличдан озод қилинди, У узоққа учиб кетди, юраги қувонди.

Ғазабланган курд унинг орқасидан кетди.

У тезда қилич билан урди ва ўлдирди.

«Aгар сиз яхши, яхши ишлар деб ўйласангиз,

«Сиз ёвузсиз», деди у.

Буюк гуманист шоир ҳар бир инсон, ҳар доим яхшилик қилган бўлса ҳам, одатга айланади, кейин эса яхшилик «ҳамма ёқда эшикни очади», деб ўргатади. Шунинг учун, буюкликка эришмоқчи бўлган ҳар бир киши яхшилик қила олиши керак:

Яхшилик қил, ёмонликдан қўрқ,

Яхшилик ҳар лаҳзада яхшилик келтиради.

Қудуққа қўйсанг ҳам, яхшиликни бил, Қайтмайди, йўқолмайди.

Таъкидлаш жоизки, файласуф шоиримиз ёмон одамларга яхшилик қилишни, яхши одамларга ёмонлик қилишни яхши деб билган:

Уяциз одамга қаттиқ муносабатда бўлиш,

Юмшоқ бўлиш яхшироқдир.

Педагог-шоиримиз айтган масалалардан бири ҳалолликдир. Сирлар хазинасининг 20 та суҳбатдан иборат 14 -суҳбати айнан шу масалага бағишлангани бежиз эмас. Шоир ҳақиқатни ҳар доим инсонни ҳимоя қиладиган «зирҳ» деб атайди: Ҳақиқат ҳукмронлик қиладиган жойда у байроқни очади ва Дадага етган ҳақиқат унинг орқасидан учиб кетади.

Буюк Низомий эътибор берган ахлоқий фазилатлардан бири соддалик ва камтарлик эди. Шоирнинг таъкидлашича, одам қанчалик содда бўлса, халқ олдида бош эгишга шунчалик қодир бўлса, у халқ назарида шунчалик юксак бўлади:

Ўзини юксалтирадиган одамлар,

Камтар одам ҳурмат қозонади.

«Лейли ва Мажнун» да «Камтар бўл!» Деган ном бор ва бу эрда шоир ўзига мурожаат қилади:

Шикоятлар тармоғидан чиқинг,

Ўзингизнинг заифлигингизни тан олинг

Бу ўтиш мумкин бўлмаган тоғ – йўлда тўсиқ, Ўз кучингизга кўп таянманг!

Шон -шуҳрат ва безак ортидан югурадиганларга салбий муносабатини яширмаган ва уларни кескин танқид қилган шоир инсоннинг чиройи соддалигида эканлигини ўргатади; қулай ҳаёт – бу оддий ҳаёт:

Минглаб безаклар ер танасига тегмайди, Одамга қум каби соддалик керак.

Ёки:

Бу дунё молларига эргашманг, жуда эҳтиёт бўлинг, Ҳар бир оддий йўловчи тинч яшайди.

Низомий Ганжавийнинг мақсади ахлоқ, поклик, поклик эди. Мен айтган масалалардан ташқари, биз унинг асарларида ҳалоллик, ирода, сахийлик, адолат, бирдамлик ва бошқа ахлоқий фазилатларни кўрамиз. Буларнинг барчасини сарҳисоб қилиб айтишимиз мумкинки, Низомий Ганжавийнинг асосий ғояси инсонпарварликдир. Шоир инсонни ва инсон билан боғлиқ бўлган барча ижобий фазилатларни афзал кўради:

Сиз осмон каби баланд ва қадрлисиз!

Бу жой, бу осмон сутли …

 

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan